Đột quỵ và đột tử khi chơi pickleball trong thời tiết lạnh: Tất tần tật những gì chuyên gia chia sẻ người chơi cần nắm rõ

Những ngày rét đậm đầu năm 2026 ở Hà Nội, việc ra sân chơi pickleball từ 18h đến 22h không còn là chuyện "ra mồ hôi cho khỏe" đơn giản nữa, mà thực sự là một bài test khá nặng cho tim mạch, hô hấp và hệ cơ xương khớp, đặc biệt khi đi kèm ô nhiễm không khí và bụi mịn PM2.5 ở mức cao.

Tuy vậy, nếu hiểu rõ cơ chế cơ thể hoạt động trong lạnh, chủ động sàng lọc sức khỏe, khởi động kỹ, mặc đủ ấm, theo dõi AQI và biết dừng đúng lúc, người chơi hoàn toàn có thể tiếp tục duy trì đam mê pickleball mà vẫn giữ được mức an toàn chấp nhận được. Hôm nay, BS Nguyễn Huy Hoàng ( thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam) sẽ chia sẻ những kiến thức, mẹo hay để mọi người ra sân pickleball an toàn, vui khỏe không lo đột quỵ trong mùa lạnh, ô nhiễm.

Thời tiết Hà Nội mùa rét và vì sao nguy hiểm hơn ta tưởng?

Tháng 1.2026, khu vực Hà Nội ghi nhận nhiều đợt không khí lạnh tăng cường, nhiệt độ ban đêm thường xuống khoảng 9-12°C, có những ngày dự báo chỉ còn khoảng 10-11°C, kèm gió mùa Đông Bắc và độ ẩm cao. Về mặt y học, cơ thể không chỉ "cảm" nhiệt độ trong lều khí tượng, mà là "nhiệt độ cảm nhận", tức sự kết hợp của lạnh, gió và ẩm, chính yếu tố này làm chúng ta rét buốt nhanh, mất nhiệt mạnh hơn so với con số trên app.

Khi chơi pickleball, cơ thể đổ mồ hôi, lớp mồ hôi trên da bị gió lạnh "hút" nhiệt rất nhanh, gây hiện tượng hạ thân nhiệt cục bộ, dù nhiệt độ thực tế vẫn trên 5-10°C. Nếu quần áo sát da giữ nước (như cotton), hiệu ứng "lạnh bốc từ lưng, ngực" sẽ mạnh hơn, làm cơ thể run, mạch co lại, tim phải làm việc nhiều hơn để giữ ấm.

Ô nhiễm không khí tối - "kẻ vô hình" cộng hưởng với cái lạnh

Vào buổi tối mùa đông, Hà Nội hay gặp hiện tượng nghịch nhiệt: Lớp không khí lạnh sát mặt đất bị lớp không khí ấm phía trên "đè", làm bụi mịn và khí độc khó khuếch tán lên cao, khiến AQI có thể tăng lên các mức "không tốt cho sức khỏe" (trên 100) hoặc "không lành mạnh" (trên 150) ở nhiều khu vực. AQI là chỉ số chất lượng không khí, thường được tính dựa trên các chất như PM2.5, PM10, NO2, O3…, trong đó PM2.5 là các hạt bụi siêu mịn nhỏ hơn 2,5 micromet, có thể đi sâu vào phế nang, thậm chí vào máu.

Khi tập thể thao, nhịp thở tăng lên, thông khí phổi có thể gấp nhiều lần so với lúc nghỉ, đồng nghĩa với việc hít vào một lượng bụi mịn lớn hơn nhiều. Các nghiên cứu tim mạch và môi trường cho thấy, tập luyện trong điều kiện ô nhiễm nặng có thể kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, làm tổn thương nội mạc mạch máu, thúc đẩy xơ vữa, tăng độ nhớt máu và tăng nguy cơ huyết khối, nhồi máu cơ tim và đột quỵ, đặc biệt ở người có bệnh nền.

Cơ thể phản ứng thế nào khi chơi pickleball khi trời lạnh?

1. Co mạch, tăng huyết áp và rủi ro tim mạch

Khi gặp lạnh, phản xạ tự nhiên của cơ thể là co mạch ngoại vi, tức các mạch máu ở da, tay, chân co lại để dồn máu về tim, não và các cơ quan quan trọng. Quá trình này được điều khiển bởi hệ thần kinh giao cảm, giải phóng các hormone như norepinephrine (noradrenaline) và epinephrine (adrenaline), làm mạch co, tim đập nhanh hơn và huyết áp tăng.

Huyết áp được quyết định bởi hai yếu tố chính: Cung lượng tim (lượng máu tim bơm mỗi phút) và sức cản ngoại vi (độ "chật, hẹp" của hệ mạch). Khi trời lạnh, sức cản ngoại vi tăng, nên để đẩy được máu đi, tim bắt buộc phải co bóp mạnh hơn, huyết áp dễ tăng cao hơn bình thường, nhất là ở người đã có tăng huyết áp hoặc xơ vữa mạch.

Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy, mùa đông luôn là mùa có tỷ lệ tai biến tim mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ cao hơn mùa hè, một phần vì huyết áp trung bình tăng thêm vài mmHg, phần khác vì lạnh làm máu "cô đặc" hơn và mảng xơ vữa dễ nứt, bong. Khi kết hợp thêm vận động cường độ cao, đặc biệt kiểu giật cục của pickleball (bật tốc, dừng, đổi hướng), các "đỉnh" huyết áp trong từng pha bóng càng dễ vọt lên vùng nguy hiểm nếu người chơi không được kiểm soát tốt huyết áp nền.

2. Máu đặc hơn, nguy cơ hình thành cục máu đông

Lạnh còn làm thay đổi tính chất của máu: Cơ thể có xu hướng lợi tiểu do lạnh, khiến thể tích huyết tương giảm, trong khi các yếu tố đông máu và tiểu cầu tương đối tăng, làm máu "đặc" hơn. Cùng lúc, co mạch và dòng chảy không đều ở các đoạn mạch xơ vữa tạo điều kiện cho các cục huyết khối nhỏ hình thành và dễ "kẹt" ở các mạch nhỏ hơn.

Khi các cục máu đông di chuyển lên não, chúng có thể gây đột quỵ thiếu máu cục bộ (tắc mạch máu não); nếu mắc vào mạch vành nuôi tim, sẽ gây nhồi máu cơ tim. Đây là lý do vì sao nhiều khuyến cáo quốc tế khuyên người có tiền sử bệnh tim, tăng huyết áp, rối loạn nhịp… cần đặc biệt thận trọng khi tập ngoài trời trong những ngày lạnh sâu.

3. Cơ chế "stop–start" của pickleball: Kịch bản khó cho tim

Pickleball không giống đi bộ hay chạy chậm liên tục, mà giống một chuỗi các pha bùng nổ tốc độ ngắn (chạy lên lưới, lùi sâu, xoay người, nhảy đón bóng) xen kẽ thời gian đứng nghỉ, nhặt bóng, nói chuyện.

Trong pha bóng, nhịp tim và huyết áp tăng cao; cơ thể nóng lên, mồ hôi ra nhiều. Ngay sau đó, nếu đứng yên trong gió, đường mồ hôi trên da bị lạnh đột ngột, làm mạch lại co mạnh trong khi tim vẫn còn đập nhanh từ pha vận động trước.

Sự thay đổi qua lại liên tục giữa kích thích giao cảm (khi bùng nổ vận động) và phó giao cảm (khi đứng nghỉ), cộng với co mạch do lạnh và thiếu ngủ, stress sau một ngày làm việc, có thể làm hệ điện học của tim trở nên mất ổn định hơn. Ở người có bệnh nền tim, điều này làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp như rung nhĩ, ngoại tâm thu thất, thậm chí các rối loạn nhịp nguy hiểm khác.

4. Đột quỵ và vấn đề hô hấp: những dấu hiệu không được bỏ qua

Hai dạng đột quỵ thường gặp trong bối cảnh mùa lạnh

Về lâm sàng, có hai nhóm đột quỵ chính: Đột quỵ thiếu máu cục bộ (tắc mạch não) và đột quỵ xuất huyết (vỡ mạch).

Đột quỵ thiếu máu cục bộ thường do cục máu đông từ tim (ví dụ rung nhĩ) hoặc từ mạch cảnh, mạch não di chuyển và gây tắc. Lạnh, co mạch, máu đặc và huyết áp dao động mạnh đều làm tăng nguy cơ dạng này.

Đột quỵ xuất huyết thường xảy ra khi huyết áp tăng vọt, làm vỡ các mạch máu nhỏ đã bị yếu, phình hoặc xơ cứng lâu ngày, thường biểu hiện bằng cơn đau đầu dữ dội đột ngột, có thể kèm nôn, yếu liệt, rối loạn ý thức.

Khung giờ 18-22h là thời điểm nhiều người Hà Nội ra sân sau giờ làm, cũng trùng với một "đỉnh" huyết áp sinh học thứ hai trong ngày (đỉnh thứ nhất là sáng sớm). Khi kết hợp thêm lạnh, gió, bụi mịn và mệt mỏi sau cả ngày, biên độ dao động huyết áp trong từng pha bóng có thể lớn hơn so với khi tập buổi sáng hoặc trong điều kiện ít ô nhiễm hơn.

Các dấu hiệu "báo động đỏ" cần dừng chơi ngay

Trong thực tế sân, tiếng ồn, tập trung vào bóng và cảm giác "mệt là bình thường" rất dễ khiến người chơi bỏ qua dấu hiệu sớm của đột quỵ. Một số điểm cần đặc biệt lưu ý:

- Đột ngột chóng mặt, loạng choạng, bước không vững, khác với kiểu "mỏi chân do vận động".

- Yếu, tê, khó điều khiển một bên tay, đặc biệt là tay cầm vợt cảm giác "chùng", đánh hụt, hay rơi vợt bất thường.

- Nói khó, nói ngọng, không tìm được từ, hoặc không hiểu rõ đồng đội đang nói gì.

- Mờ một bên mắt, nhìn đôi thoáng qua, hoặc cảm giác "nhìn không rõ bóng" dù đèn vẫn như cũ.

- Cơn đau đầu dữ dội khác hẳn bình thường, nhất là xuất hiện ngay sau một pha gắng sức mạnh.

Trong cộng đồng, quy tắc FAST rất hữu ích: Face (méo miệng), Arm (yếu tay), Speech (nói khó), Time (gọi cấp cứu ngay, không chờ đợi). Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần dừng chơi lập tức, cho người bệnh nằm hoặc ngồi an toàn, gọi cấp cứu và không tự ý lái xe đưa người bệnh đi.

5. Co thắt phế quản do vận động và bụi mịn

Một vấn đề thường bị đánh giá thấp là co thắt phế quản do vận động (Exercise - Induced Bronchoconstriction - EIB), tức đường thở co lại khi gắng sức, gây ho, khó thở, nặng ngực như lên cơn hen. Trong lạnh, người chơi thường thở bằng miệng, không khí lạnh, khô, nhiều bụi đi thẳng vào khí đạo dưới, làm mất nước và lạnh bề mặt niêm mạc, kích thích các chất trung gian gây co thắt phế quản.

Nếu cộng thêm PM2.5 ở mức cao, các hạt bụi đóng vai trò dị nguyên và chất kích ứng, làm đường thở nhạy hơn, tăng viêm mạn tính ở phổi và hệ mạch, lâu dài góp phần vào cả bệnh lý phổi và tim mạch. Những người có tiền sử hen, COPD, hậu Covid-19 hoặc từng có đợt viêm phổi nặng càng cần cẩn trọng, nên có kế hoạch dùng thuốc dự phòng theo tư vấn bác sĩ nếu vẫn muốn tập ngoài trời vào những ngày/khung giờ AQI xấu.

6. Chấn thương cơ xương khớp: Lạnh làm mọi thứ "giòn" hơn

Thời tiết lạnh làm dẫn truyền thần kinh chậm hơn, cơ bắp và gân dây chằng kém đàn hồi, dịch khớp đặc lại, khiến biên độ vận động giảm và nguy cơ rách cơ, bong gân tăng lên. Với pickleball, môn có nhiều động tác dừng - đổi hướng - xoay - lao người, các vùng chịu tải nhiều là cổ chân, gối, hông, cột sống thắt lưng, vai, khuỷu tay.

Ở nhiệt độ thấp, bóng nhựa và mặt vợt cứng hơn, lực phản hồi lên cổ tay và khuỷu tay mạnh hơn, khiến các vùng gân duỗi ngoài khuỷu, gân cổ tay… dễ bị vi chấn thương lặp đi lặp lại, dẫn đến đau kiểu "tennis elbow". Các bước cắt ngang, nhảy chặn bóng khi cơ gân gót (Achilles) và cơ quanh gối đang lạnh, chưa được làm nóng kỹ, là tình huống điển hình cho bong gân, rách cơ, hoặc nặng hơn là đứt gân.

Ở người trung niên đã có sẵn thoái hóa khớp, lộ trình từ "căng căng nhẹ" đến "viêm gân mạn, rách bán phần" thường rất âm thầm nếu cứ cố "cắn răng đánh hết set" trong điều kiện lạnh, trơn, mệt, không khởi động kỹ.

Làm gì để chơi pickleball an toàn hơn trong rét và ô nhiễm?

1. Sàng lọc sức khỏe trước khi ra sân

Nhóm nguy cơ cao gồm: Nam trên 45 tuổi, nữ trên 55 tuổi, người có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc, thừa cân, hoặc gia đình có người mắc đột quỵ, nhồi máu cơ tim sớm. Với nhóm này nên có một lần khám tim mạch bài bản (điện tâm đồ, siêu âm tim, có thể kèm test gắng sức tùy bác sĩ chỉ định) trước khi duy trì các môn đối kháng cường độ vừa - cao ngoài trời mùa lạnh.

Một nguyên tắc đơn giản nhưng rất hiệu quả là đo huyết áp trước khi ra sân; nếu huyết áp quá cao (ví dụ huyết áp tâm thu từ khoảng 160 mmHg trở lên, hoặc tâm trương trên 100 mmHg), nên hoãn buổi chơi, điều chỉnh thuốc, không cố "đánh cho toát mồ hôi rồi về ngủ cho khỏe".

2. Khởi động dài hơn và thông minh hơn

Trong thời tiết lạnh, khởi động là bước không thể rút ngắn, kể cả "toàn đội đang chờ". Một gợi ý tham khảo:

+ 5-7 phút làm nóng toàn thân: Đi bộ nhanh, chạy bước nhỏ, nâng gối, đánh tay để tăng thân nhiệt và lưu lượng máu tới chi.

+ 5 phút giãn cơ động: Xoay khớp vai, khuỷu, cổ tay, lưng, hông, gối, cổ chân; tránh giãn tĩnh kéo dài khi cơ vẫn còn "lạnh".

+ 5-8 phút làm nóng chuyên môn: Vung vợt nhẹ, dinking ở cự ly ngắn, tăng dần lực và tốc độ, không vào ngay các pha smash, chạy nước rút.

Mục tiêu là để tim, phổi, mạch máu và gân cơ "thức dậy" từ từ trước khi phải chịu các cú bứt tốc, đổi hướng đột ngột.

3. Mặc nhiều lớp và quản lý thân nhiệt

Nguyên tắc layering - mặc nhiều lớp - đặc biệt phù hợp với pickleball mùa lạnh:

+ Lớp trong sát da: Nên là vải tổng hợp thấm hút mồ hôi, khô nhanh (polyester, polypropylene), tránh cotton vì giữ nước, làm cơ thể lạnh dần sau khi đổ mồ hôi.

+ Lớp giữa: Áo nỉ mỏng hoặc len giữ nhiệt, tạo lớp không khí ấm quanh cơ thể.

+ Lớp ngoài: Áo gió mỏng, chắn gió nhưng vẫn thoáng, có thể cởi ra khi đã nóng và mặc lại ngay khi nghỉ giữa set.

Điểm quan trọng là luôn có một áo ấm để mặc ngay sau khi kết thúc trận, không đứng nói chuyện, kéo dài thời gian "ướt mồ hôi trong gió".

4. Dinh dưỡng, bù nước phù hợp với trời lạnh

Khi trời lạnh, cảm giác khát thường giảm, nhưng cơ thể vẫn mất nước qua hơi thở và mồ hôi, khiến máu cô đặc hơn nếu không bù đủ. Nên uống từng ngụm nhỏ, đều đặn (khoảng vài chục đến trăm ml mỗi 15-20 phút tùy người), ưu tiên nước ấm hoặc nước điện giải nhạt, tránh uống một lúc quá nhiều nước lạnh.

Trước buổi chơi, nên có một bữa nhẹ chứa carb phức (bánh mì, khoai, cháo, bún/phở ít dầu…) để đảm bảo năng lượng, tránh vừa đói vừa lạnh. Rượu bia không nên xuất hiện trước và trong khi chơi, vì cồn làm giãn mạch da, tạo cảm giác "ấm giả" nhưng thực ra làm thất thoát nhiệt nhanh hơn, đồng thời ảnh hưởng đến nhịp tim, huyết áp và khả năng phối hợp vận động.

5. Chọn thời điểm và môi trường chơi

Việc theo dõi AQI đã trở nên dễ dàng với các ứng dụng trên điện thoại; các ngưỡng thường dùng: AQI 0–50 (tốt), 51–100 (trung bình), 101–150 (không tốt cho nhóm nhạy cảm), trên 150 (không tốt cho mọi người). Khi AQI tối vượt 150 hoặc PM2.5 quá cao, người có bệnh tim mạch, hô hấp, người lớn tuổi nên cân nhắc nghỉ hoặc chuyển sang tập trong nhà có lọc không khí.

Nếu có thể, nên ưu tiên sân có mái che, tường chắn gió, hoặc giảm cường độ: Đánh nhẹ, kéo dài thời gian nghỉ nhưng luôn duy trì vận động nhẹ giữa các game (đi bộ chậm, vung tay) để không bị "đứng lạnh cứng" rồi lại bứt tốc đột ngột. Với những đợt rét sâu nhất, việc tạm hoãn 1-2 buổi tối ngoài trời, chuyển sang các bài tập trong nhà là lựa chọn an toàn hơn là "đánh liều".

Vai trò của cộng đồng và sân bãi: An toàn không chỉ là chuyện cá nhân

An toàn trên sân không chỉ phụ thuộc vào từng người chơi, mà còn phụ thuộc vào cách vận hành và chuẩn bị của cả cộng đồng. Một sân pickleball lý tưởng trong mùa lạnh - ô nhiễm không chỉ có đèn tốt, mặt sân ổn mà còn nên có:

+ Bộ dụng cụ sơ cấp cứu cơ bản (băng, nẹp, thuốc sát trùng, gạc…).

+ Máy sốc điện tự động (AED) nếu có điều kiện, cùng với ít nhất vài người chơi hoặc quản lý đã được tập huấn sử dụng.

+ Một quy trình tối thiểu về xử trí đột quỵ và ngưng tim: Nhận diện nhanh, gọi cấp cứu, bắt đầu CPR (hô hấp - tuần hoàn nhân tạo) khi cần.

Về truyền thông, các nhóm cộng đồng có thể chia sẻ trước trong ngày về tình hình thời tiết, AQI buổi tối, gợi ý các điều chỉnh giờ chơi, cường độ, trang phục. Một vài câu nhắc đơn giản như "hôm nay rét sâu, nhớ khởi động kỹ gấp đôi" hay "AQI tối nay trên 150, ai có bệnh nền nên cân nhắc" đôi khi giá trị ngang một đơn thuốc dự phòng cho cả nhóm.

Đối với mỗi người chơi, thông điệp quan trọng nhất là: Lắng nghe cơ thể, tôn trọng thời tiết, không đánh đổi sức khỏe tim mạch và hệ hô hấp chỉ để cố thêm một game, một pha bóng đẹp. Nếu thấy người trong nhóm có dấu hiệu bất thường, hãy coi đó là "giờ giải lao bắt buộc" của cả sân, vì một lần xử trí kịp thời có thể cứu được một mạng sống, và giữ cho cộng đồng pickleball Hà Nội phát triển bền vững hơn trong nhiều mùa đông tới.